Mỹ trục xuất hàng trăm người Haiti về nước bất chấp nguy hiểm tính mạng

Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (Human Rights Watch) ngày 21/9 cho biết, kể từ khi Mỹ chấm dứt Chế độ Bảo vệ Tạm thời (TPS) cho Haiti vào cuối tháng 7/2026, chính quyền Mỹ đã trục xuất hàng trăm người Haiti về nước, nơi họ đối mặt với nguy hiểm đe dọa tính mạng và an toàn nhưng nhận được ít hoặc không có sự hỗ trợ nào.

Hơn 450 người bị trục xuất trong hai tháng

Theo Văn phòng Quốc gia về Di trú Haiti, hơn 450 người đã bị trục xuất từ Mỹ về Haiti kể từ tháng 7. Nhiều người trong số họ đã sống tại Mỹ nhiều năm và bị tách khỏi các thành viên gia đình là công dân Mỹ, trong khi những người khác cho biết họ vẫn còn đơn xin tị nạn đang chờ xét ở Mỹ.

Nathalye Cotrino, nhà nghiên cứu cấp cao về châu Mỹ tại Human Rights Watch, nhận định: “Mỹ đang trả người về một quốc gia không có khả năng bảo vệ họ khỏi bạo lực, chứ đừng nói đến việc giúp họ tìm thức ăn và chỗ ở. Chính phủ Mỹ cần ngừng ngay các đợt trục xuất này.”

Các quan chức chính phủ Haiti cho biết với Human Rights Watch rằng chính quyền Haiti thiếu kinh phí, nhân lực và khuôn khổ chính sách để tiếp nhận và hỗ trợ người bị trục xuất một cách an toàn.

Tần suất chuyến bay trục xuất tăng mạnh

Các chuyến bay trục xuất đến Cap-Haïtien, một thành phố ở bờ biển phía bắc Haiti có dân số tăng gấp ba lần do bạo lực tội phạm và nạn đói lan rộng cả nước, đã tăng từ khoảng một tháng một lần lên một tuần một lần. Thành phố này hiện là điểm nhập cảnh khả thi duy nhất cho các chuyến bay vì các nhóm tội phạm đã khiến sân bay ở thủ đô Port-au-Prince trở nên không an toàn.

Human Rights Watch đã đến Cap-Haïtien từ ngày 24 đến 30/8 và phỏng vấn 44 người Haiti bị trục xuất trên hai chuyến bay đầu tiên sau khi TPS chấm dứt, vào ngày 20 và 27/8. Tổ chức này cũng ghi nhận trực tiếp quy trình tiếp nhận tại sân bay vào ngày 27/8.

TPS và diễn biến pháp lý

TPS là cơ chế theo luật Mỹ cho phép chính phủ ngăn chặn việc trục xuất đến các quốc gia có điều kiện đặc biệt nguy hiểm cho đến khi tình hình được cải thiện. Mỹ lần đầu cấp TPS cho người Haiti vào năm 2010 sau trận động đất tàn khốc và liên tục gia hạn kể từ đó do bạo lực, khủng hoảng nhân đạo và vi phạm nhân quyền gia tăng.

Chính quyền Trump đã chuyển sang chấm dứt TPS cho người Haiti vào năm 2025. Sau hơn một năm tranh tụng, Tòa án Tối cao Mỹ phán quyết ngày 25/6/2026 rằng việc chấm dứt có thể tiến hành. TPS cho khoảng 330.000 người Haiti đã kết thúc vào ngày 27/7.

Hoàn cảnh của người bị trục xuất

Hầu hết những người được phỏng vấn cho biết họ rời Haiti vì khủng hoảng an ninh và nhân đạo kéo dài của đất nước, vốn chỉ trở nên tồi tệ hơn theo năm tháng. Một số rời đi sau trận động đất 2010, nhưng phần lớn rời đi sau vụ ám sát Tổng thống Jovenel Moïse năm 2021 và tình trạng bạo lực, bất ổn sâu sắc sau đó.

Nhiều người cho biết họ đã sống tại Mỹ vài năm, bao gồm ở Florida, New York, Indiana, Massachusetts, Ohio, New Jersey và Pennsylvania. Họ làm việc trong xây dựng, chăm sóc sức khỏe, sản xuất, khách sạn, logistics, bán lẻ hoặc nông nghiệp. Nhiều người đã thành lập gia đình với con cái là công dân Mỹ sinh tại Mỹ.

Hầu hết cho biết Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Mỹ (ICE) đã giam giữ họ trước khi TPS chính thức kết thúc và không bao giờ giải thích cơ sở giam giữ. Nhiều người nói rằng trong khi được bảo vệ bởi TPS, họ cũng đã nộp đơn xin tị nạn. Một số cho biết đơn của họ vẫn đang chờ xét tại thời điểm bị trục xuất, và họ không thể liên lạc với luật sư hoặc ra trước thẩm phán di trú trước khi bị trục xuất.

Một người đàn ông 46 tuổi bị giam giữ vào một buổi sáng khi đang rời nhà đi làm ở Miami cho biết: “Tôi không hiểu tại sao. Tôi làm việc, đóng thuế, đi đến các cuộc hẹn di trú và chờ đợi vụ xin tị nạn của mình. Sau đó, họ nói với tôi rằng tôi có lệnh trục xuất. Tôi chưa bao giờ nghe về lệnh đó trước đây. Tôi liên tục yêu cầu gặp luật sư, nhưng không ai giúp tôi.”

Quy trình tiếp nhận thiếu thốn

Khi đến Cap-Haïtien, người bị trục xuất được tiếp nhận tại sân bay bởi một nhóm nhỏ từ Văn phòng Quốc gia về Di trú Haiti, dẫn đầu quy trình tiếp nhận, cùng với cảnh sát, Hội Chữ thập đỏ Haiti và nhân viên Tổ chức Di trú Quốc tế (IOM). Họ được đăng ký trong một cấu trúc được xây dựng từ các container vận chuyển cải tạo bên cạnh đường băng, có chỗ ngồi cho khoảng 60 người và 2 nhà vệ sinh bên ngoài nhưng không có nước máy.

Sau khi đăng ký, họ được phát một bữa ăn đơn giản, đồ uống và ít nhất 10.000 gourdes Haiti (khoảng 77 USD) hỗ trợ tiền mặt. Sau đó, người bị trục xuất được chuyển bằng xe buýt đến Cơ quan Cảnh sát Tư pháp Tỉnh để đăng ký bổ sung.

Ngoài hỗ trợ hạn chế trong các trường hợp khẩn cấp, chính quyền Haiti và các cơ quan nhân đạo không cung cấp chỗ ở, chăm sóc sức khỏe, vận chuyển, bảo vệ hoặc hỗ trợ tái hòa nhập bền vững. Sau khi đăng ký, người bị trục xuất bị bỏ mặc tự lo liệu, và nhiều người không biết phải làm gì hoặc đi đâu tiếp theo.

Một người bị trục xuất từ chuyến bay ngày 27/8 cho biết: “Tôi không thể quay về La Saline. Tội phạm vẫn kiểm soát khu phố. Tôi rời đi vì sợ họ giết tôi, và giờ tôi bị trả về cùng mối nguy hiểm đó.”

Tranh cãi về đánh giá tình hình Haiti

Khi chấm dứt TPS cho người Haiti, chính quyền Trump cho rằng tình hình ở Haiti đã được cải thiện đủ để quốc gia này không còn đáp ứng các yêu cầu theo luật định cho TPS. Tuy nhiên, đánh giá của chính phủ Mỹ nhấn mạnh mức độ nghiêm trọng của tình hình an ninh. Bộ Ngoại giao tiếp tục đặt Haiti ở Cấp độ 4, “Không đi du lịch”, mức cảnh báo cao nhất, cảnh báo công dân Mỹ không đi du lịch đến đó vì tội phạm, bắt cóc, khủng bố, bất ổn và hạn chế chăm sóc sức khỏe.

Ngày 30/8, Tom Homan, “Giám đốc biên giới” của Nhà Trắng, bảo vệ các đợt trục xuất trong khi thừa nhận ông không quen với tình hình ở Haiti. “Tôi không biết tình hình ở Haiti. Tôi chưa bao giờ ở Haiti”, ông nói với CNN, thêm rằng chính quyền “chỉ đang thực thi pháp luật”.

Một người đàn ông 38 tuổi từng làm việc trong một khách sạn ở Miami và bị trục xuất ngày 20/8 cho biết ông đã mắc kẹt ở Cap-Haïtien hơn một tuần cố gắng gây quỹ để đến với người thân ở Jacmel, ở phía nam đất nước. “Để đến Jacmel, tôi có thể phải đi qua các khu vực do nhóm tội phạm kiểm soát, nơi mọi người bị chặn, tống tiền, bắt cóc hoặc giết. Tôi rời Haiti để cứu mạng sống. Giờ họ trả tôi về đây để chết.”

Luật nhân quyền quốc tế cấm trả bất kỳ ai về một quốc gia nơi tính mạng hoặc toàn vẹn thể chất của họ sẽ gặp nguy hiểm. Tháng 8 vừa qua, Ủy ban Liên Mỹ đã lên tiếng về vấn đề này.